Polskie Góry Stołowe

Park narodowy

Góry Stołowe (niem. Heuscheuergebirge, czes. Stolové hory) – masyw górski w Sudetach Środkowych, na styku z Sudetami Wschodnimi. Wypiętrzone przed 30 milionami lat są jednymi z nielicznych w Europie gór płytowych. Płyty z górnokredowych piaskowców ciosowych ułożone są poziomo – stąd nazwa gór, bo płaskie jak stół. Zachodnia część Gór Stołowych leży na terenie Czech i nosi nazwę Broumovská vrchovina. Północno-zachodni skraj pasma w okolicach Mieroszowa – Gorzeszowa – Krzeszowa – Chełmska – Okrzeszyna nosi nazwę Zaworów. W 1993 na terenie Gór Stołowych utworzono Park Narodowy Gór Stołowych.
 
 
Podział administracyjny
Wschodnia część Gór Stołowych wraz ze Szczelińcem Wielkim położona jest w Polsce, w woj. dolnośląskim, w powiecie kłodzkim. Do Polski należy również najbardziej wysunięta na zachód część gór, pasmo Zawory, leżąca w powiatach kamiennogórskim i wałbrzyskim. Środkowa część gór (pasma Broumovské stěny i Adršpašskoteplické skály) należy do Czech, do kraju hradeckiego.
 
Pasma i ich najwyższe punkty:
Właściwe Góry Stołowe (Szczeliniec Wielki 919 m n.p.m.)
Broumowskie Ściany (Bożanowski Szpiczak 783 m n.p.m.)
Adršpašskoteplické skály (Čáp 785 m n.p.m.)
Wzniesienie Ostaša (700 m n.p.m.)
Zawory (Róg 712 m n.p.m.)
 
Budowa
Góry Stołowe stanowią centralną część niecki śródsudeckiej. Obejmują też niewielkie fragmenty granitoidowej jednostki Kudowy-Olešnic oraz metamorfiku orlicko-kłodzkiego (tu: bystrzycko-orlickiego). Największy obszar w Górach Stołowych zajmują górnokredowe (cenoman, turon, koniak) skały osadowe niecki śródsudeckiej, w północno-zachodniej części leżące prawie poziomo, w północno-wschodniej zapadające lekko ku południowi. Skały te tworzą sześć kompleksów skalnych, są to (od dołu):
 
piaskowce ciosowe dolne (cenoman)
piaskowce glaukonitowe (cenoman)
margle ilasto-piaszczyste z wkładkami piaskowca ciosowego (turon dolny lub cenoman – turon)
margle ilaste (turon)
piaskowce ciosowe górne (turon górny – koniak)
Na linii Polanica-Zdrój – Batorów – Karłów – Ostra Góra (wzdłuż osi głównej gór) biegnie uskok tektoniczny – część płyty po południowej stronie uskoku zrzucona jest o ok. 40 m.
 
U północnych podnóży występują czerwone piaskowce, mułowce i zlepieńce permskie. Po stronie czeskiej oraz w Zaworach na utworach permskich zalegają niezgodnie czerwone piaskowce triasowe. Część południowa zbudowana jest z karbońskiego czerwonego granitu oraz ze starszych skał metamorficznych – łupków łyszczykowych, fyllitów oraz niewielkich wkładek amfibolitów i marmurów (wapieni krystalicznych), gnejsów.
 
Rozwój rzeźby
Rozwój rzeźby Gór Stołowych rozpoczął się w chwili wycofania się morza górnokredowego. Po wycofaniu się morza nastąpił długotrwały okres spokoju tektonicznego, wskutek czego powstała rozległa powierzchnia zrównania (której fragmenty zachowały się w wierzchowinie Gór Stołowych – na wysokości 850-920 m n.p.m. – Szczeliniec Wielki, Szczeliniec Mały, Skalniak i Narożnik).
 
Pod koniec środkowego oligocenu góry zaczęły się wypiętrzać, powierzchnia zrównania została rozczłonkowana i wyniesiona na różne wysokości. W czasie trwania górnego oligocenu i dolnego miocenu ukształtowała się kolejna powierzchnia zrównania (obecnie na wysokości 500-800 m n.p.m.), po czym w środkowym miocenie nastąpiło kolejne wypiętrzenie, i do środkowego pliocenu wytworzył się trzeci, najniższy poziom zrównań (obecnie na wysokości 400-500 m). Pod koniec środkowego w i górnym pliocenie nastąpiły kolejne ruchy górotwórcze, które ponownie wyniosły obszar Gór Stołowych. W zmiennym klimacie ławice górnego piaskowca ciosowego ulegały intensywnym procesom wietrzenia, powstały bezodpływowe niecki typu bolsonów, przez co powstały formy charakterystyczne dla współczesnych rejonów subtropikalnych i sawannowych – stąd określenie Sawanna Łężycka. W plejstocenie, wskutek ochłodzenia klimatu powstały rumowiska skalne i torfowiska wysokie.
 
Surowce mineralne
 
Piaskowce
Dolne piaskowce ciosowe – barwy od żółtej do brunatnej, drobnoziarniste, ze sporą zawartością skaleni i glaukonitu, spojone lepiszczem ilastym. Eksploatowane były w okolicach Kudowy-Zdroju i Chocieszowa, miały zastosowanie w rzeźbiarstwie i budownictwie.
Środkowe piaskowce ciosowe, o zróżnicowanym składzie granulometrycznym i mineralnym, barwy od jasnożółtej do ciemnobrunatnej, czasem czerwonawej. Eksploatowane są w okolicach Radkowa, Wambierzyc i Złotna – obecnie eksploatacja wstrzymana, mają zastosowanie w budownictwie i kamieniarstwie
Jasne piaskowce – białej lub jasnożółtej barwy, o stałym składzie granulometrycznym i mineralnym (do 95% ziarna kwarcowego), eksploatowane w okolicach Radkowa i Szczytnej – obecnie eksploatacja wstrzymana.
W 2 połowie XIX w. w okolicach Pstrążnej eksploatowano niewielkie złoża węgla kamiennego.
Margle – cienkie wkładki margli w różnych poziomach piaskowców były w przeszłości obiektem lokalnej eksploatacji.
Różowe granity kudowskie występują w południowo-zachodniej części Gór Stołowych. Były eksploatowane w niewielkich kamieniołomach.
 
Wody
Europejski dział wód
Góry Stołowe leżą na europejskim dziale wodnym, rozdzielającym wody mórz Bałtyckiego i Północnego.
 
Wody powierzchniowe
Góry Stołowe odwadniane są przez trzy rzeki. Część zachodnią (w większości leżącą w Czechach) odwadnia lewobrzeżny dopływ Łaby, rzeka Metuje (dopływy: Czermnica (rzeka), Kudowski Potok, Brlenka, Klikawa, Dańczówka). Południowo-wschodnią część gór odwadniają rzeki Ścinawka (dopływy: Pośna, Cedron) oraz Bystrzyca Dusznicka (dopływy: Kamienny Potok, Czerwona Woda, Cicha, Toczek), będące lewobrzeżnymi dopływami Odry.
 
Wody podziemne
Źródła występujące w Górach Stołowych zaliczają się do typu źródeł warstwowych, większość nich występuje na kontakcie piaskowców ciosowych z nieprzepuszczalnymi marglami.
 
Wody mineralne
Góry Stołowe zbudowane są z warstw porowatych, łatwo wchłaniających wodę piaskowców i nieprzepuszczalnych, lecz poprzecinanych uskokami margli, co sprzyja występowaniu wód mineralnych. W okolicy istnieje wiele znanych uzdrowisk, takich jak Duszniki-Zdrój (szczawy wodorowęglanowe, wapniowo-magnezowe, sodowe i żelaziste), Polanica-Zdrój (szczawy alkaliczno-ziemne i alkaliczno-ziemno-żelaziste), Kudowa-Zdrój (wody arsenowe).
 
Klimat
Góry Stołowe leżą w strefie oddziaływania mas powietrza polarnego, arktycznego, umiarkowanie kontynentalnego, podzwrotnikowego i z wyższych warstw atmosfery. W ciągu roku jest więcej dni pochmurnych, niż słonecznych, największe zachmurzenie występuje w okresie jesienno – zimowym, najmniejsze w lecie.
 
maksimum termiczne: lipiec, średnia temperatura 15,4 °C
minimum termiczne: styczeń, średnia temperatura powietrza −3,2 °C
średnia temperatura roczna 6 °C
czas trwania zimy: 14-16 tygodni
okres wegetacyjny: nie dłużej niż 27 tygodni
w kotlinach rozpoczyna się w drugiej dekadzie kwietnia
na wierzchowinie w trzeciej dekadzie kwietnia
lato termiczne:
w kotlinach około 8 tygodni
na wierzchowinie praktycznie nie występuje
opady roczne:
w kotlinach 800-1000 mm
na wierzchowinie powyżej 1100 mm
maksimum opadowe: lipiec, minimum w lutym-marcu, często w grudniu i styczniu
zaleganie śniegu:
w partiach szczytowych do 75 dni (w rozpadlinach dłużej)
w kotlinach około 50 dni
dominujące wiatry: południowo-zachodnie (na wierzchowinie wzrasta udział wiatrów północnych)
 
Flora
 
Drzewostan świerkowy w Górach Stołowych
Lasy
W lasach Gór Stołowych dominują wprowadzone tu przez człowieka monokultury świerkowe, które zastąpiły wycięte wcześniej lasy liściaste i mieszane regla dolnego. Najsłabiej reprezentowane są lasy łęgowe. Dolnoreglowe lasy liściaste zachowały się tylko na niewielkich obszarach w trudno dostępnym terenie.
 
zespół żyznej buczyny sudeckiej Dentario enneaphylli-Fagetum, m.in. w górnym biegu Pośny, na zachodnich zboczach Błędnych Skał oraz w rejonie Rogowej Kopy
zespół jaworzyny z miesięcznicą trwałą Lunario-Aceretum pseudoplatani pod Rogową Kopą
zespół świerczyny dolnoreglowej Abieti-Piceetum
zespół torfowiska wysokiego leśnego z udziałem sosny drzewokosej Pinus x rhaetica na Wielkim Torfowisku Batorowskim.
Od wielu lat prowadzona jest przebudowa sztucznych drzewostanów świerkowych na las zbliżony składem gatunkowym do naturalnych drzewostanów regla dolnego. Sadzone są głównie buki, jodły i jawory. Tylko na obszarze samego Parku Narodowego Gór Stołowych przebudowie podlega około 3000 ha[1].
 
Niestety odradzające się lasy zasłaniają to, co wyróżnia Góry Stołowe w skali całego kraju – niespotykane gdzie indziej formy skalne.
 
Łąki
Na łąkach Gór Stołowych występuje uważany za symbol ziemi kłodzkiej pełnik europejski Trollius europaeus, zwany tu różą kłodzką (niem. Glatzer Rose). Interesujące są tu również występujące m.in. wokół Skałek Łężyckich łąki ostrożeniowe Cirsietum rivularis i łąki ostrożeniowo-rdestowe wokół Karłowa i Pasterki.
 
Roślinność naskalna
Rośliny cieniolubne
W Górach Stołowych w zacienionych i wilgotnych szczelinach skalnych występuje wiele roślin cieniolubnych i higrofilnych. Szczególnie bogata jest flora zarodnikowa, wyróżniają się pod tym względem zwłaszcza zbocza Rogowej Kopy i Szczelińca Wielkiego, gdzie znajduje się np. jedyne w Europie Środkowej stanowisko jednego z gatunków wątrobowców. Na terenie pasma wśród przedstawicieli mchów i wątrobowców występują również endemity i gatunki reliktowe.
 
Rośliny chronione
Wiele z występujących w Górach Stołowych roślin znajduje się pod ochroną, są to m.in. arnika górska, barwinek pospolity, cis pospolity (głównie stanowiska antropogeniczne), dziewięćsił bezłodygowy, goryczka orzęsiona, lilia złotogłów, parzydło leśne, śnieżyczka przebiśnieg, śnieżyca wiosenna, rosiczka okrągłolistna, storczyk męski, storczyk bzowy, kukułka Fuchsa, kukułka szerokolistna, widłak wroniec, widłak goździsty, wawrzynek wilczełyko, zimowit jesienny, sosna drzewokosa. Poza sosną drzewokosą są to rośliny typowe dla większości pasm sudeckich.
 
Fauna
W podziale faunistycznym Polski Góry Stołowe należą do części zachodniosudeckiej, która charakteryzuje się brakiem gatunków karpackich i występowaniem w kierunku zachodnim coraz większej liczby gatunków alpejskich.
 
Z powodu dużego zalesienia regionu w górach tych można spotkać typowo leśne gatunki zwierząt, takie jak jeleń, sarna lub dzik. Inne ssaki występujące tu, to na przykład borsuk, popielica i orzesznica. Wśród ptaków najwięcej występuje gatunków charakterystycznych dla borów, np. sikora sosnówka, mysikrólik, pliszka górska, rudzik. Wiele gatunków jest bardzo rzadkich: jarząbek, słonka, bocian czarny, trzmielojad, kobuz czy sóweczka i włochatka (charakterystyczne dla tajgi).
 
Przez Góry Stołowe przebiega zachodnia granica występowania ślimaka karpackiego, do ciekawszych gatunków ślimaków występujących tu zalicza się również jeden z najmniejszych polskich ślimaków, świdrzyk stępiony. W pobliżu potoków możemy natknąć się na salamandrę plamistą, na skałach wygrzewa się czasem żmija zygzakowata. W okolicy granicy polsko-czeskiej występuje sprowadzony tu z Korsyki muflon. Bardzo bogata jest fauna pajęczaków, wiele z nich występuje jedynie tutaj.
 
Historia
Historia Gór Stołowych jest ściśle powiązana z historią ziemi kłodzkiej. Przez obszary sąsiadujące z Górami Stołowymi już w starożytności przechodziły szlaki handlowe, wzdłuż których powstawały osady. Pierwsze wzmianki o wsiach w regionie pochodzą z XIV w. Szlaków handlowych strzegły wtedy warowne grody, takie jak Zamek Homole, Náchod, Radków i Ratno. Zaczęły się wtedy wykształcać jednostki, które później określono mianami Państewko Homolskie (Duszniki, Lewin Kłodzki i okoliczne wsie), Broumowszczyzna i Państewko Náchodskie. W XIV w. zaczęto przeprowadzać kolonizację na prawie magdeburskim (niemieckim), w oparciu głównie o miejscową ludność pochodzenia słowiańskiego.
 
W I poł. XV w. na ziemię kłodzką spadły najazdy husytów, najbardziej niszczycielskie w latach 1425-1434, kiedy to np. zdobyto i spalono Radków, stała się ona wtedy bazą dla wojsk czeskich, przez co została kilkakrotnie spustoszona i przez ponad sto lat dźwigała się z ruin. Husyci oszczędzali ludność słowiańską, przez co region Gór Stołowych ucierpiał stosunkowo mało. W 1459 r. król czeski, Jerzy z Podiebradów ustanowił ziemię kłodzką samodzielnym hrabstwem. W 1526 ziemia kłodzka wraz z Czechami i Śląskiem dostała się pod pod panowanie Habsburgów. W ponad stuletnim okresie pokoju rozwinęło się tu tkactwo, sukiennictwo i papiernictwo, w Kudowie, Polanicy i Dusznikach wybudowano pierwsze obiekty zdrojowe.
 
W I poł. XVII w. przez Europę przetoczyła się wojna trzydziestoletnia, po której ziemia kłodzka potrzebowała kolejnego wieku na odbudowę. Następnie znów poniosła spore straty w czasie wojen śląskich, po których w 1763 r. została włączona do Prus. W tym czasie do ziemi kłodzkiej została włączona Kudowa z okolicą.
 
W XIX w. w Górach Stołowych rozpędu nabrał rozwój turystyki, pod koniec wieku zaczęto doprowadzać tam kolej (w 1890 r. linia z Kłodzka do Polanicy, w 1905 r. przedłużona do Kudowy-Zdroju i w 1903 r. linia ze Ścinawki Średniej do Radkowa).
 
W czasie II wojny światowej na terenie Gór Stołowych nie prowadzono działań wojennych, teren został włączony do Polski po kapitulacji III Rzeszy, jednak do Kudowy Zdroju i jej okolic rościli sobie pretensje również Czesi, którzy wkroczyli na terytorium ziemi kłodzkiej, by odebrać ją siłą. Po wojnie na ten obszar przesiedlono Polaków (m.in. z Kresów Wschodnich), wybudowano kilka fabryk, niewielkich wprawdzie, jednak z grup przemysłu uciążliwych dla środowiska (np. huta szkła w Szczytnej, zakłady włókiennicze w Kudowie Zdroju). Prywatne pensjonaty zamieniono na zakładowe ośrodki wczasowe.
 
Po zmianie ustroju w Polsce w 1989 r. wiele nierentownych zakładów przemysłowych upadło. Obecnie największe znaczenie w regionie mają Zakłady Elektrotechniki Motoryzacyjnej w Dusznikach-Zdroju oraz rozlewnie wody mineralnej w Polanicy i Jeleniowie. Stopniowo polepsza się także infrastruktura turystyczna.
 
 
W okolicy Gór Stołowych warto zwiedzić również liczne zabytki, w tym:
Wambierzyce zwane "Śląską Jerozolimą"
Kaplica Czaszek w Czermnej koło Kudowy-Zdroju
Skansen budownictwa sudeckiego w Pstrążnej
Fort Karola na górze Ptak w pobliżu Karłowa
Drewniane dzwonnice sygnalizacyjne w Dańczowie, Jerzykowicach Wielkich i Kudowie
Dworek Chopina w Dusznikach-Zdroju
Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju w zabytkowej papierni
 
źródło: pl.wikipedia.org
Fotografie >> foto: www.petrvrestiak.com foto: www.petrvrestiak.com foto: www.petrvrestiak.com foto: www.petrvrestiak.com foto: www.petrvrestiak.com foto: www.petrvrestiak.com

Interesujące miejsca w okolicy

Lokalna Organizacja Turystyczna Ziemi Broumovskiej

Lokalna Organizacja Turystyczna Ziemi Broumovskiej

Společnost pro destinační management Broumovska
Klášterní 1
550 01 Broumov
e-mail: sdmb@broumovsko.cz
telefon: +420 491 521 282

Osoba kontaktowa:
Menadżer LOT ZB
Markéta Hanušová
e-mail: marketah@broumovsko.cz
kom.: +420 733 739 728

Jesteśmy na Facebooku

O aktualnych wydarzeniach na Ziemi Broumovskiej piszemy na Facebooku - odkrywaj ciekawe miejsca i dowiedz się o innych atrakcjach - zobacz więcej